مرد رند!

از دســت و زبـان كه بـر آيد؟

كز عهده‌ي شعرش(!) بدرآيد

از آنجا كه احتمالا خوانندگان اين وبلاگ، بيشتر از خوانندگان وبلاگ‌هاي ديگر به "سعدي" عليه‌الرحمة علاقه‌مندند، يكي از غزل‌هاي دلكش و به‌ياد ماندني‌ شيخ اجل را (كه پيشتر مورد عنايت استاد شجريان قرار گرفته است)، مجددا مورد عنايت ويژه و رندانه‌ي خويش قرار مي‌دهيم! باشد كه در روز بزرگداشت ايشان، مايه‌ي عبرت دوستان قرار گيرد!

در ايام نوروز 86، كه خداوند شير رحمت را باز كرده و شورش را در آورده بود، شيراز بودم. در آرامگاه سعدي، ديدن حوض آبي كه ملت بنا به وسع‌شان(!) در آن پول (سكه و اسكناس!!) مي‌ريختند، برايم جالب‌ناك بود!

ضمنا از شيخ اجل نيز تقاضامنديم چنانچه اين وبلاگ را مي‌خوانند و به اينترنت پرسرعت يا wireless  نيز متصل هستند، دعوت‌نامه‌ي زيارت‌ مجددشان را براي‌ما ايميل نمايند! هيچ‌گونه اهمال‌كاري نيز در اين فقره پذيرفته نيست، چرا كه الحمدلله با وجود دفاتر خدمات مشتركين مخابرات، حالا اكثر روستاهاي كشور (4600 روستا) به امكاناتي از اين دست، دسترسي دارند!

(متقاضیان براي اطلاعات بيشتر به آگهي‌هاي تلويزيوني مراجعه کنند!)

هزار جهد بكردم كه سر عشق بپوشـم         نبـود بر ســر آتـش ميسرم كه نجــوشـــم
بهوش بودم از اول كه دل بكس نسپارم         شمايل تو بديدم، نه صبر ماند و نه هوشم
حكايتي ز دهانت به‌گوش جان من آمــد        دگر نصيحت مردم حکايت‌ است به گوشـم
مگر تو روي بـپـوشي و فـتنه باز نشانی        كه مـــن قـــرار ندارم كه ديده از تو بپوشم
من رميده دل آن به كــه در سماع نيايـم        كــه گــر بـپـاي در آيــم، بدر برند بـــدوشم
بيا به‌صلح من امروز و در کنار من امشب       كه ديده خواب نكردست از انتظار تو دوشم
مــرا به‌هيچ بدادي و مـن هـنـوز بــر آنـم         كــه از وجود تو موئي به‌ عالمي نـفـروشـم
بزخم خورده حكايت كنم زدست جراحت        كه تندرست ملامت كـنـد چو من بخروشم
مرا مگوي كه سعدي، طريق عشق رها كن       سخن چه فايده گفتن، چو پند مي‏ننيوشم؟
به‌ راه باديه رفتن به از نشستن بــاطــل        وگــر مـراد نيابم، به‌قـــدر وســع بـكـوشــم

نقد و نقبي بر غزل عشقولانه‌ي  مرد رند

گنجشك‌هاي مست از طعم لبت

بلبل شدند از بس‌كه شهد‌آلود بود

"توارد" از آن دست مسائلي است كه گاهي گريبانگير شعرا مي‌شود. نوعي واردات شعر! بديهي است كه اين واردات و صادرات نيز تابع قوانين شرعي و شعري خاصي مي‌باشند. يكي‌اش اين كه يك مضمون، بيت يا تصوير مشابه بايد همزمان به ذهن دو شاعر خطور كند و آنها هم سرضرب آن را مكتوب و منتشر نموده و به سمع و نظر دو شاهد عاقل و بالغ برسانند.

پيشتر كه رسانه‌هاي مدرن و سريع‌السير امروزي وجود نداشت، توارد اغلب محل اشكال و مرافعه بود. امروزه هستند اساتيدي كه آنلاين شعر مي‌سرايند و تشنگان آثار خود را سيراب مي‌نمايند. لذا در عصر تكنولوژي كه فاصله‌ي بين زمان سرايش اثر تا زمان انتشار آن به حداقل رسيده است، "توارد" به يكي از غامض‌ترين مسائل مملكتي تبديل شده كه حل آن از مسأله‌ي فيثاغورث نيز سخت‌تر است. شده است قوزبالاقوز!

عرض كرديم كه قوانين واردات و صادرات لازم‌الرعايه هستند. منتها بعضي بزرگان كه در امور شعري - علي‌الخصوص شعر "ارز"شي- سر رشته دارند، به لحاظ پاره‌اي مسائل مالياتي، چندان دربند تكميل اظهارنامه گمركي جهت ابيات وارداتي نمي‌باشند. منجمله ايشان، كه اصلا و ابدا تصميم ندارد به اين شعر شاملو (به‌عنوان منبع الهام) اشاره كند كه: "بوسه‌هاي تو / گنجشكان پرگوي باغند!"

شاملوي بيچاره كه دستش از اين دنيا كوتاه است و نمي‌تواند يقه‌ي اين شاعر مفت‌خور را بگيرد! اما "بهمن قبادي" كه حي و قايم است. روز روشن برداشته از روي عنوان فيلم وي (زماني براي مستي اسب‌ها) كپي و در يك حركت ايذايي گنجشكان بي‌نوا را اسير و گرفتار كرده ‌است.

از سوي ديگر به‌نظر مي‌رسد كه ايشان در لايه‌هاي پنهان اين بيت، به اين افسانه‌ي معروف نظر دارد كه: گنجشك هزار تا جوجه مي‌آورد كه يكي‌اش بلبل مي‌شود. في‌الواقع وجه تمايز بيت فوق‌الذكر با شعر شاملو نيز همين‌جاست. اين يعني اعتلاي افسانه و تكميل كار ناتمام شاملو كه از اين بابت دستشان درد نكند! اما اين چه جور شرابي است كه گنجشك‌هاي يك‌لاقبا را آن‌چنان مست و لايعقل مي‌كند كه دچار توهم خود كم بلبل‌بيني شوند؟!

شاعر گران‌مايه، اگر ذره‌اي به آخر و عاقبت اين بيتش فكر مي‌كرد، به اين نتيجه مي‌رسيد كه: اگر اسب‌ها مست كنند، لابد طاقت خوردن 80 ضربت تازيانه را دارند، اما اين گنجشكان بي‌نوا، جانشان كجا بود كه گنجايش(!) حد شرعي شرب خمر را داشته باشند؟!

اين‌گونه ابيات حاوي كلمات تحريك‌آميز، به‌نوعي نقض غرض نيز محسوب مي‌گردند. تا آنجا كه ما شنيده‌ايم^*، آن دسته از مسكرات كه باعث مست شدن هرگونه تنابنده‌اي (اعم از گنجشك يا اسب!) مي‌شود، تلخ و بلكه همچون ذغنبوت مي‌باشد. حالا اين چه اصراري است كه شاعر مي‌خواهد طعم آب‌دهان محبوب خويش را به شرابي شهدآگين (و در اينجا شهدآلود!) تشبيه كند، الله اعلم! بازاريابي مسكرات و منكرات در روز روشن؟! استغفرالله ربي و اتوب اليه.

ضمنا ما تا كنون فكر مي‌كرديم شهد و شيريني چيزهاي خوبي هستند. اما به‌نظر مي‌رسد كه ايشان به‌دليل ديابت مزمن و مرض قندي كه دارد، دشمن هرجور شهدي است كه آن را آلوده فرض مي‌كند.

نقد و نقبي بر غزل عشقولانه‌ي  مرد رند

در گرگ و ميش صبح چشمانت، عسل

كندو ... نه! جاري‌تر، شبيه رود بود

امان از دست اين شاعران نديد بديد! الحق كه قدما درست گفته‌اند: حب الشیء، يعمي و يصم!

چشمان لوچ و باباقوري معشوق را به چشم آهو و اندام قناس و كوتوله ‌واويلايش را به سرو و چنار تشبيه كردن، باعث مي‌گردد كه از سر خواننده‌ي آگاه، دود غليظي متصاعد بشود. كافي است چشمش را باز كند و همچون خيل انبوه متقاضيان، سري به يكي از اين سايت‌هاي دوست‌يابي بزند تا كرور كرور، دلبر اتو كشيده و بتونه‌كاري شده ببيند و از اين جهل مركب بدر آيد!

بيت مشاركتي: چشم بگشا كه جلوه‌ي دلدار ... در تجلي است از در و ديوار!

به تصور ايشان، باسن محترم آسمان سوراخ و دلبر خيالي ايشان از آنجا نازل گرديده است. زهي خيال باطل! اصولا وقتي شيئي نازل شد، يعني بهايش پايين آمده و احتمالا ارزش قلمفرسايي نيز ندارد! حتي اگر نازل سوخت‌گيري پمپ‌بنزين باشد!

وحشی بافقی راست گفته است كه: "اگر در ديده‌ي مجنون نشيني ... به‌غير از خوبي ليلي نبيني!"

مرسوم است كه چشمان آبي و سبز را به دريا، بركه، گربه و ... تشبيه ‌كنند! اما نديده بوديم كه چشم گرگ را آن‌هم در كنار ميش، عاشقانه تعبير و تفسير كنند. بگذريم كه فروغ فرخزاد در ايمان بياوريم به آغاز فصل سرد با تعريف از چشمان گرگ‌هاي بلا، مي‌گويد: "سلام اي شبي كه چشم‌هاي گرگ‌هاي بيابان را / به حفره‌هاي استخواني ايمان و اعتماد بدل مي‌كني!"

مادامي‌كه الاغ زبان‌بسته، به‌تائيد مؤسسه حمايت از حقوق حقه‌ي حيوانات، زيباترين چشم‌ها را در بين مخلوقات دارا است، آوردن اسم ديگر حيوانات در اين بيت، غير از حشو و شير تو شير شدن بيت، چه مي‌تواند باشد؟! به‌راستي چرا برخي شاعران مدعي روشن‌فكري، در اشعار خود تبعيض‌نژادي را رواج مي‌دهند؟ مگر اين طفلي، كره الاغ كدخدا (كه يورتمه ميره تو كوچه‌ها)، چه جفتكي به اسافل ايشان زده كه حقش را اين‌گونه ناجوانمردانه هپلي هپو مي‌كنند؟

ضمنا ما با اين‌همه كمالات، بالاخره از اين بيت درنيافتيم كه چشم معشوق ايشان، چه رنگي است! خاكستري(گرگي)؟ ميشي؟ عسلي؟ آبي؟ و يا ... در اين‌خصوص نقدا توصيه مي‌گردد كه به يك چشم‌پزشك حاذق مراجعه و با وي شور و مشورت كنند. اين يك قلم در تخصص ما نيست!

دست آخر اينكه چشم معشوق را به كندو و قي صبحگاهي موجود در اطراف چشم را نيز به عسل تشبيه كردن از آن تشبيه‌هاي دل‌ناچسبي است كه تو كَت (و ايضا كُت) هيچ صاحب‌ذوقي نمي‌رود. چه برسد به ما! ضمنا در مورد قي چشم دلبرشان نيز احوط آن است كه از چشم‌پزشك مربوطه، دارويي درخواست نمايند. يحتمل چشم ايشان دچار سرماخوردگي خفيف شده است!

نقد و نقبي بر غزل عشقولانه‌ي  مرد رند

خورشيد وقتي آمد از آغوش كوه

از چشم سرخش خستگي مشهود بود

تا جايي‌كه بنده اطلاع دارم، خورشيد به پشت كوه مي‌رود نه به آغوش كوه و لابد مستقيما از همان‌جا باز مي‌گردد! من مانده‌ام كه حضرت شاعر، چگونه به خودش اجازه مي‌دهد كه خورشيد خانم بيچاره را، بدون توجه به واقعيات فيزيكي و علائقش، به آغوش كوه خاصي ببرد! انگار شهر هرت است!

از لحاظ علم نجوم، بسته به اينكه ناظر در چه نقطه‌اي از جهان ايستاده باشد، هم‌آغوشي خورشيد با يك كوه خاص اتفاق مي‌افتد! حال ممكن است براي برخي منجمان، اين توهم پيش بيايد كه خداي نكرده، زبانم لال!، خورشيد خانم با همه‌ي كوه‌ها سَر و سِرّي دارد!!

بيت شاهد: مجو درستي عهد از جهان سست نهاد ... كه اين عجوزه عروس هزار داماد است!

درحالي‌كه دامان گرم و نوراني خورشيد، كه في‌نفسه جزو مطهرات مي‌باشد، از هرگونه اتهامي مبرا است.

ابياتي از اين دست كه داراي بار اروتيك هستند، بيشتر به درد قشر اندکی از نسل جوان و تشنه‌ي هم‌آغوشي مي‌خورد و بازخواني آنها، بعد از رفع تشنگي، پشيزي هم نمي‌ارزد! اين طور غزل‌سرايي، ضمن اين‌كه آب در هاون كوفتن بوده و هيچ باري از دوش ادبيات اين مرز و بوم بر‌نمي‌دارد، براي صاحبش نيز قوزبالاقوز خواهد شد!

اگر خورشيد خانم از ايشان شكايت كرده و ادعاي شرف بنمايد، عجالتا ايشان چه شكري مي‌خواهد بخورد؟ بالفرض هم كه شكايتي از سوي خورشيد دركار نباشد؛ اگر مدعي‌العموم، به دليل تشويش و تهییج اذهان عمومي و استفاده‌ي تحريك‌آميز از الفاظ، لنگ ايشان را به دادگاه بكشد و نام‌برده را يك‌لنگه‌پا نگهدارد، چه جوابي براي هيئت منصفه خواهد داشت؟!

و اما در باب سرخي چشم خورشيد خانم در صبحگاهان؛ اين رويداد علمي (كه در تداول عامه، از آن به فلق يا طلوع تعبير مي‌گردد) هزار و يك علت مي‌تواند داشته باشد و علتش فقط و فقط، خستگي و بدخوابي نام‌برده نيست. از سرماخوردگي و كم‌خوابي بگيريد تا زل زدن‌هاي بيش از حد به صفحه‌ي كامپيوتر(!) و چت كردن‌‌هاي يواشكيِ شبانه‌ با ساير ستاره‌هاي كهكشان راه شيري!

حالا كاري نداريم كه سرخي چشم، مي‌تواند به دليل خماري مفرط يا نشئگي ناشي از استعمال مواد افيوني نظير حشيش و گراس نيز حادث گردد! كه البته اين آخري با توجه به خواب طولاني‌مدت خورشيد خانم، چندان هم بي‌ربط به‌نظر نمي‌رسد. دست‌يابي به اين كشف و شهود، در عالم هپروت، براي اهل عمل(!) سهل‌الوصول‌تر مي‌تواند باشد.

اينكه مرد رند به ضرس قاطع اعلام مي‌كند كه سرخي چشم خورشيد، به علت خستگي ايشان است، هزاران حرف و حديث به‌دنبال خود دارد! كافي است كه با نگاهي دقيق‌تر ارتباط بين كلمات "آغوش"، "كوه"، "چشم"، "سرخ"،"خستگي" و "مشهود" را پيگيري نماييد تا ببينيد يك تصوير دم‌دستي سهل‌الوصول، چه تبعات منفي‌اي را مي‌تواند به‌دنبال داشته باشد.

به‌هرحال، نقدا توصيه‌ي اكيد ما اين است كه كمتر در پي تصاوير جنجال‌برانگيز باشند.

نقد و نقبي بر غزل عشقولانه‌ي  مرد رند

شب‌هاي من شب بود، قيراندود بود

نام‌برده عموما علاقه دارد كه خودش را تافته‌ي جدابافته فرض كند. يك‌جور خودرنجور خواهي مزمن دارد! شايد هم ماژوخيسم! از فحواي مصراع، اين‌طور برمي‌آيد كه به‌زعم وي شب‌هاي ديگران، شب‌هاي آفتابي يا حداكثر مهتابي است و تنها شب اوست كه ديجور است! همين ديگر! اگر مختصري مطالعه مي‌داشت، لابد اين بيت حافظ را مي‌ديد كه: "شب تاريك و بيم موج و گردابي ... الي آخر"!

زبان ما كه مو درآورد ازبس به اين جوان‌ها(!) ‌گفتيم مطالعه كنيد و به خرجشان نرفت! علي‌ايحال توصيه‌ي مؤكد بنده به امثال ايشان اين است كه به جاي شعر گفتن، گاهي هم شعر بخوانند! آن‌هم نه فقط شعر قدما، بلكه ضروري است كه به متأخرين هم التفات ويژه مبذول دارند.

مصراع كاربردي: "ز من پر گفتن، از تو كم شنيدن؟!"

ازسوي ديگر، تلاش مذبوحانه‌ي ايشان در دست‌يابي به يك زبان خاص من‌درآوردي، قابل تحسين است. لكن اين ره كه ايشان مي‌رود به قبرستان (يا قبرس) است! سعي وي بر اين است كه به تلفيقي از زبان آركائيك و زبان مدرن دست بيابد. زهي خيال باطل! در ادبيات يا بايد رومي رومي (یا نهایتا سعید ارومی!) بود يا زنگي زنگي!  اگر به برخی(!) برنخورد، باید بگویم که راه‌راهی و گورخر بودن نفعي ندارد!

باز جاي شكرش باقي‌ است كه در صرف زمان اين شب، به ماضي ساده رضايت داده‌اند و الا اگر بنا بود از ساير زمان‌ها -مثلا حال استمراري- استفاده كنند، مستمرا حال‌گيري مي‌شد! ان‌شاءالله كه در سايه‌ي دولت عدالت‌گستر نهم، با برق‌دار شدن همه‌ي در و دهات، مشكل تاريكي ‌محله‌ي زندگي ا‌يشان نيز حل شده باشد. الهي آمين!

اگر تعبير "قيراندود" را حلاجي كنيم، از سه كلمه‌ي "قير+ اندر+ دود" تشكيل شده است كه در اثر كثرت استفاده(!) جزء "در" از كلمه‌ي "اندر" افتاده است! البته برخي نيز معتقدند كه "قير+ اندود" درست‌تر است. اين‌قدر كه به عقل خودمان هم مي‌رسيد. لابد غرض و مرضي داشتيم كه آن يكي معني را شكافتيم!

از لحاظ فيزيولوژي و علم‌الاشياء، قير يكي از مشتقات نفتي است كه غالبا در آب‌بندي كردن جاهايي كه نم پس مي‌دهد (مثل پشت‌بام‌ها) كاربرد دارد.

آگهي/ميان‌پرده‌ي بازرگاني: قير پالايشگاه اصفهان، مرغوب‌ترين و معروف‌ترين نوع قير است كه باعث مي‌شود هيچ‌عضو و مكاني - ولو ذره‌اي- نم پس ندهد!!

قير همچنين در آسفالت كردن معابر عمومي و خصوصي، كاربرد بسيار دارد. از موارد استفاده‌ي ديگر قير، استعمال آن به‌شكل داغ و به‌همراه قيف در تأديب و تدريس علم ادبيات به گناه‌كاران مي‌باشد. جهنم كه مثل اينجا نيست كه يك روز قير نباشد، يك روز قيف، يك روز هم مسئول مربوطه!

...

فعلا که ادامه دارد

...

نقد و نقبي بر غزل عشقولانه‌ي  مرد رند

ادامه از: شب‌هاي تو نزديك صبح زود بود

الله‌اكبر از اين عمق‌گرايي و همه‌جانبه‌نگري! اين‌همه تفسير متضاد و تعبير متعالي آن‌هم در يك مصراع؟! بالشخصه معتقدم كه شعر بايد عمق داشته باشد. شعر بايد لايه لايه باشد مثل توپ پلاستيكي چند لايه كه براي فوتبال گل‌كوچك خوب است. در برداشت اول، خواننده چيزهايي دستگيرش مي‌شود. اما اگر حوصله به خرج دهد (چيزي كه در عصر سرعت، اينترنت و وبلاگ امكان‌پذير نيست) در خوانش‌هاي بعدي، قاعدتا برداشت‌هاي مقرون به‌صرفه‌تري خواهد داشت. حكما مفاهيم و تصاويري از شعر بر وي آشكار مي‌شود كه نگو و نپرس! هرچه بيشتر بخواند، بيشتر گيرش مي‌آيد.

ابوعلي‌‌سينا در اين باب مي‌فرمايد: "تا بدانجا رسيد دانش من ... كه بدانم همي كه نادانم!"

يكي از دلايلي كه باعث مي‌شد نوپردازان بخواهند پدر شعر كلاسيك را دربياورند، همين سرسري خواني اشعار شاعران بزرگ(!) است. شعري كه سرسري و زوركي گفته شود، لابد سرسري و به‌ضرب پس‌گردني هم خوانده مي‌شود و اين مخالف هنر در جامعه‌ي دموكراتيك امروز است. روش‌هاي تندخواني و تقويت حافظه، به‌درد كنكور (گیریم که کنکور ادبیات!) مي‌خورد نه كشف و شهود در ادبيات!

بالفرض اگر اين مصراع را اين‌گونه ببينيد و بخوانيد، درك‌تان زمين تا آسمان توفير خواهد داشت:

شب‌هاي

             تو

                 نزديك

                         صبح

                               زود

                                    بود!

بدیهی است که شعر با هنرهاي ديگر از جمله نقاشي، نردبان سازی و ... ، ارتباط تنگاتنگ دارد. سهراب سپهري و طاهره صفارزاده نمونه‌هاي خوبي براي اين ادعا هستند. نگاه كنيد به شعرهاي ترسيمي خانم صفارزاده، تا موضوع به درستي دست‌تان بيايد.

اين‌طور چينش و خوانش، مصراع موصوف را به يك شعر سپيد پرمحتوا تبديل خواهد نمود. حالا وزن دارد، خوب داشته باشد! اينجا خلاء نيست كه الزاما احساس بي‌وزني به آدم یا شعرآدم دست بدهد! وجه تسميه‌ي اين مصراع به شعر سپيد، يكي موسيقي داخلي و ديگري قافيه‌ي‌ دروني شعر است. سه ديگر همين نزديك بودن به سپيده‌ي صبحي است كه در شعر مستتر مي‌باشد و شاعر كشف اين كدها و كليدها را به مخاطب واگذاشته است. مخاطب هم بالاخره شعور دارد و لابد چيزهايي – حداقل به اندازه شاعر- حالي‌اش مي‌شود! خوانندگان را (از هرنوع، ولو پاپ!) نبايد دست‌كم گرفت. زياده‌گويي و دست‌كم گرفتن ذهن چالش‌گر و خلاق مخاطب فهيم، مشكل بسياري از شاعران و منتقدان (حتي راقم اين سطور!) در تمامي اعصار بوده است.

در اين هاگير و واگير، برخي كوتوله‌هاي سياسي-ادبي و كوته‌نظراني كه فقط نوك بيني‌شان را مي‌بينند، چشم ديدن شاعران جوان خوش‌آتيه‌اي مثل ايشان را ندارند. با وجود همچو شاعران نازك‌انديش معناگرايي و چنين اشعار نغز و لطيفي، مگر مغز آدم پاره‌سنگ بردارد كه بيايد و چنين پرت و پلاهايي بگويد كه:

مصراع: آهاي! آهاي! يكي بياد يه شعر تازه‌تر بگه!!

نقد و نقبي بر غزل عشقولانه‌ي  مرد رند

نقد و نقبي بر غزل عشقولانه‌ي  مرد رند

مقدمه:

اول بنا نبود بسوزند عاشقان